filie

Zorganizowanie odrębnego sektora przemysłu ludowego przewidywane było  w sądeckim skansenie już w planie jego zagospodarowania przestrzennego z 1968 r. Szczegółowe umiejscowienie, wymagające specyficznej sytuacji fizjograficznej, narzucało się samo:  teren lokalizacji projektowanego wówczas w dzielnicy Falkowa  parku etnograficznego, w swojej północnej części obejmował niewielką kotlinę, której dnem płynął mały strumyczek leśny – dopływ pobliskiego większego potoku Łubinka. Strumyk ten umożliwiał budowę grobli z zastawką na zalewie wodnym oraz odtworzenie  kilku zabytkowych obiektów  architektonicznych, wymagających usytuowania na stromym stoku, przy cieku wodnym.

W aktualizacji scenariusza ekspozycji skansenowskiej z 2002 r. umiejscowienie sektora zostało utrzymane. Zmodyfikowano tylko układ i scenariusz wewnętrznego zagospodarowania zespołu, w oparciu o wytypowane i w większości pozyskane wcześniej, zabytkowe obiekty dawnej techniki wiejskiej z obszaru Sądecczyzny i terenów sąsiadujących. Zgodnie z tym projektem, w sektorze umieszczone zostaną dwa tartaki, młyn oraz folusz, wszystkie konstrukcji drewnianej, z nasiębiernymi kołami wodnymi. Rozwiązanie nawiązuje do sytuacji spotykanych dawniej we wsiach, gdzie nad jedną młynówką lokalizowano kilka obiektów przemysłowych, często różnych funkcjonalnie i należących do różnych właścicieli.

 

Najwyżej, w najbardziej na południe wysuniętej części sektora umiejscowiony zostanie półprzemysłowy tartak chłopski z Młodowa. Budynek wzniesiono in situ przed 1865 r. W drewnianej szopie mieścił się dwupiłowy gater, służący do pionowego cięcia kloców, mocowanych na samoczynnie przesuwającym się wózku. Urządzenia wodne nie zachowały się, gdyż w 1964 r. zlikwidowano je, przystosowując napęd do zasilania elektrycznego. Koło wodne i wał główny wymagać będą skomplikowanej rekonstrukcji ciesielsko-stolarskiej, na podstawie domniemanego wyglądu, gdyż brak jakichkolwiek danych na ich temat.

 

Nieco niżej stanie przyzagrodowy tartak chłopski ze wsi Zasadne, inny w  formie i funkcji od chłopskiego tartaku z Młodowa. Ten dwukondygnacyjny budynek składał się z kamiennej piwnicy oraz zamontowanej na niej drewnianej szopy, konstrukcji częściowo wieńcowej, częściowo słupowo-ryglowej. Oprzyrządowanie w nim zamontowane, oprócz zwykłego, nasiębiernego koła wodnego, składało się z zestawu dodatkowych wałów i kół transmisyjnych. Umożliwiały one jednoczesne poruszanie gatra do cięcia desek, urządzenia do wyrobu gontów, cyrkularki oraz brusa do ostrzenia rozmaitych narzędzi. W obydwu tartakach wytwarzana będzie w niewielkich ilościach tarcica na potrzeby własne muzeum i innych odbiorców.

Środkową część sektora zajmować będzie podwójny młyn dworski z Kamienicy. Pierwotnie był to obiekt samodzielny. Na początku XX w. zbudowano obok drewnianą chałupę, jako mieszkanie rodziny młynarza, złożone z kuchni i izby. Zaraz po II wojnie światowej obydwa obiekty połączono, nakrywając je dwuspadowym dachem, krytym dachówką cementową.

 

Jako ostatni – licząc od góry spływu wody – stanie folusz, przeniesiony z Kątów – przysiółka Krościenka, gdzie funkcjonował na potoku Kotelnica do końca lat 50-tych XX wieku. Folusz to urządzenie składające się z drewnianej rynny i młotów, które uderzając o namoczone płótno tkane, powodowały jego filcowanie, i – w efekcie – powstawanie gęstego, grubego sukna, służącego do wyrobu góralskich portek. Planowane jest okazjonalne wykorzystanie folusza do wytwarzania tego, prawie nie produkowanego już dzisiaj, ludowego surowca krawieckiego.

 

Rekonstrukcja całego zespołu przemysłu wiejskiego w SPE, łącząca odtworzenie oryginalnych obiektów zabytkowej architektury i zabytkowych urządzeń przemysłowych z  budową infrastruktury pomocniczej o charakterze historycznym, ma w założeniu przyczynić się do zwiększenia atrakcyjności turystycznej całego muzeum skansenowskiego. Szczególne znaczenie ma rola edukacyjna pokazów obiektów w ruchu, działających jak za dawnych lat i przybliżających historyczną rolę tradycyjnej techniki wiejskiej.